Je hebt grote en kleine misdrijven. Maar is een vergrijp nog steeds een misdrijf als het vermoedelijk voortkomt uit armoede? Janna Kwaak bracht in totaal zeven dagen in het Tholense Huis van Bewaring door voor het ‘zonder consent’ rapen van mosselen.
Afb. header. Het lossen van mosselen uit een schip te Tholen, circa 1925-1927. Prentbriefkaart door P.B. Kegge. Gemeentearchief Tholen
Op 21 januari 1822 wordt Janna Kwaak in Scherpenisse geboren, de oudste dochter van Iza(a)k Kwaak (ook gespeld als Quaak) en Cornelia Kuijper. In haar geboorteakte staat vermeld dat Izak ‘erkend de vader te zijn’. Deze kanttekening wordt ook op de geboorteakte van haar zusje Krijna genoteerd. Ruim een jaar na Krijna’s geboorte trouwen hun ouders in Scherpenisse alsnog. Voor de 27-jarige Cornelia is het het eerste huwelijk, Izaak trouwt voor de derde keer.
Uit zijn eerdere huwelijken met Christina Quist (1786-1811) en Anna Lisveld (1785-1819) zijn drie kinderen geboren, maar geen van hen zal de volwassen leeftijd bereiken. Met Cornelia krijgt hij uiteindelijk acht kinderen. Wanneer Izak in 1845 op 59-jarige leeftijd overlijdt, blijft zijn vrouw achter met zeven kinderen tussen de 4 en 23 jaar oud. Ook al werken de oudste meisjes als ‘arbeidsters’ zal het na zijn overlijden vermoedelijk armoe troef zijn geweest bij dit Tholense gezin.
Afb. 1. Kerkstraat te Scherpenisse, circa 1900-1910. Gemeentearchief Tholen
Mosselen en kreukels
Tussen 1844 en 1847 moet Janna maar liefs zes keer voor het Kantongerecht van Tholen verschijnen voor het ‘zonder consent rapen van mosselen en kreukels [alikruiken]’. En elke keer wordt zij veroordeeld tot een dag opsluiting in het Huis van Bewaring. Probeert zij met het rapen van mosselen een centje bij te verdienen, of zijn de schelpdieren een broodnodige aanvulling op het dieet?
Tegenwoordig mag je als particulier maximaal tien kilo schelpdieren per dag rapen voor eigen gebruik. En van oudsher is de visserij op mosselen altijd vrij geweest. Hier komt in 1825 echter verandering in. Door ruzie over het eigendomsrecht van uitgezaaide mosselen en overbevissing wordt het beheer over de visserij in dat jaar opgedragen aan het Bestuur der Visserijen op de Schelde en de Zeeuwse stromen. Dit college bepaalt in welke periode van het jaar er gevist mag worden, stelt regels op over vismethoden, houdt zich bezig met de verpachting van oester- en mosselbanken
Naast deze ‘consenten’ voor de reguliere visserij, worden er ook consenten verstrekt voor het rapen van schelpdieren en het vangen van krabben en kreeften. In 1851 bijvoorbeeld worden er slechts zes consenten verleend voor het rapen van mosselen, en 130 voor kreukels. Gezien de vele veroordelingen in het register van het Tholense Huis van Bewaring waren er velen, veelal vrouwen, die deze regels aan hun laars lappen.
Afb 2. De bekende koopman Piet Rosier met zijn wagen in de Noordstraat te Vlissingen. Hij verkocht onder meer ‘Bruinissesche Bank Mosselen en zwarte steen kreukels’, circa 1910. Zeeuws Archief
Vader N.N.
Op haar 27ste bevalt de ongetrouwde Janna van een zoon, Izak. Op zijn geboorteakte wordt geen vader vermeld. Als de kleine Izak zes jaar oud is, overlijdt zijn moeder. Vanaf dat moment wordt hij door zijn grootmoeder opgevoed; hij scheelt slechts acht jaar met haar jongste kind. In 1873 trouwt Izak in Sint Maartensdijk met Hendrika Hage. Het bruidspaar zal bijna het platina huwelijk aantikken, maar Izak overlijdt in 1942 op 92-jarige leeftijd. Zijn weduwe overleeft hem nog twee jaar.
Sarah Bosmans
Conservator WieWasWie
Verder lezen
Wil jij ook beginnen met onderzoek naar jouw familiegeschiedenis? Bekijk dan ook eens het CBG Stappenplan
Zeeuws Archief: inventaris van het archief van het Bestuur der Visserijen op de Zeeuwse Stromen (BVZS), 1825-1969
